Fonetyka Fonetyka.


Uwaga:
Klikając na symbol "((o))" można odsłuchać pliki .mp3 z wymową.
Uruchomiony zostanie domyślny odtwarzacz dźwięku (Windows Media Player, Winamp, itd.),
który można skonfigurawać tak, aby powtarzał dźwięk.
Lektor: Ruben Bardanaszwili


Język gruziński ma 5 samogłosek: , , , , , których długość nie odgrywa roli, tak samo jak w języku polskim. Samogłoski te wymawia się praktycznie tak samo jak polskie a, e, i, o, u. Samogłoski  oraz  ogólnie uważane są przez językoznawców za samogłoski o średnim stopniu otwartości. W praktyce mogą one być wymawiane jako bardziej zamknięte (język jest wtedy bliżej podniebienia), niż samogłoski oznaczane odpowiednio symbolami IPA (Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny) ɛ oraz ɔ, którymi zwykle są one w IPA transkrybowane. Przyjmują one wtedy nawet wartości e i o (oznaczenia IPA), co w praktyce oznacza, że może brzmieć jak polskie e lub jako dźwięk pośredni między polskim e a y, zaś może brzmieć jak polskie o lub jako dźwięk pośredni między polskim o a u.

W gruzińskim nie występują dyftongi, ani tryftongi. Każda samogłoska tworzy sylabę. Dwie lub trzy kolejno po sobie występujące samogłoski można spotkać w wyrazach pochodzenia obcego lub w różnych morfemach tego samego wyrazu:
ა-ი ი-ა (oto fiołek) - w obu wyrazach są po 2 sylaby!
სა-ათი (godzina, zegar) - słowo pochodzenia arabskiego
გა-ა-ადვილა (uczynił go łatwiejszym) - გა- - dokonaność czasownika, -ა- - go
მი-უ-ახლოვდა (zbliżył się do niego) - მი- przyrostek oznaczający ruch w stronę kogoś/czegoś, -უ- - (je)mu
(w powyższych przykładach nie pokazano wszystkich morfemów).

Gruzińskie spółgłoski , , , , , , , , , wymawiane są praktycznie tak samo, jak w języku polskim.

Inaczej, niż w języku polskim (i praktycznie wszystkich językach europejskich), szereg spółgłosek zwartych bezdźwięcznych podzielony jest w gruzińskim na dwa szeregi: przydechowy glottalizowany ejektywny dawniej zwany abruptywnym (ze  zwarciem krtaniowym . Spółgłoski ejektywne są "półdźwięczne", ponieważ struny głosowe drgają tylko w końcowej fazie ich artykukulacji. Istnieje pogląd, że spółgłoski zwarte dźwięczne w języku gruzińskim tak naprawdę są spółgłoskami nieprzydechowymi i nieejektywnymi, zwykle wymawianymi w sposób zbliżony do typowych spółgłosek zwartych dźwięcznych. Poniższe przykłady ilustrują różnice między spółgłoskami zwartymi bezdźwięcznymi przydechowymi (w lewej kolumnie) i "ejektywnymi" (w kolumnie prawej):
kolor - ფერი 
 პერი - piana
tari (rodzaj instrumentu muzycznego) - თარი 
 ტარი - rączka, uchwyt
wiatr - ქარი 
 კარი - drzwi
niebo - ცა 
 წინ - przed
mój - ჩემი 
 ჭენება - cwał, galop


Przydechowość występuje w językch europejskich, jednak nie służy ona do odróżniania głosek. Można ją zaobserwować np. w języku niemieckim, a pewnie pod jego wpływem także w wymowie niektórych Polaków. Występuje ona też w żydowskiej wymowie języka polskiego.

Szczegóły dotyczące ejektywności znajdują się w dalszej części tekstu.

h krtaniowe/glottalne/laryngalne (jak w niemieckim i angielskim). Nie mylić z dźwiękiem następnym.

podobne do polskiego ch językowego, wymawiane jednak bardziej „charcząco”. Dźwięk ten jest różnie opisywany przez różnych autorów - od welarnego/tylnojęzykowego po uwularny/języczkowy. Nie należy go mylić z dźwiękiem poprzednim.

dźwięczna wersja poprzedniej głoski.

Przykłady wymowy , , :

noc - ღამე 
 იღიმის - śmieje się
wół - ხარი 
 ხიდი - most
drzewo - ხე 
 ჰაერი - powietrze

to dźwięk zwarty ejektywny języczkowy/uwularny . W momencie jego artykulacji tylna część języka styka się z języczkiem/uvula), a nie twardym, jak w przypadku artykulacji კ  lub . Wymawiany ze zwarciem krtani, z wyjątkiem przypadków omówionych później, które zresztą dotyczą wszystkich głosek ejektywnych:

zaczyna - იწყებს 
 ბაყაყი - żaba

brzmi jak polskie ż w wyrazie żuraw lub bardziej miękko:

szum - ჟიჟინი 
 ჟღალი - rudy

brzmi jak polskie sz w wyrazie szron lub bardziej miękko:

ty - შენ 
 თბილისში - w Tbilisi

brzmią pośrednio między polskim ć w wyrazie ćma i cz w wyrazie cztery (pierwsze wymawiane z przydechem, a drugie bez):

my - ჩვენ 
 ჩრდილოეთი - północ (kierunek świata)
jedz - ჭამ 
 ჭკუა - rozum

brzmi jak polskie dz w wyrazie dzwon:

sutek - ძუძუ 
 ძვირი - drogi

brzmi jak polskie w wyrazie dżem lub bardziej miękko:

zdrowie - ჯანმრთელობა 
 ლურჯი - granatowy


brzmi jak polskie w w wyrazie woda, jak polskie f w wyrazie fala lub też jak polskie ł w wyrazie łan.

W świadomości rodzimego użytkownika języka gruzińskiego f nie istnieje jako samodzielny fonem . v i f to alofony (odmiany) tego samego fonemu. Tam, gdzie w wyrazach obcych występuje w języku polskim głoska f, np. w słowie fizyka, w języku gruzińskim występuje , np. ფიზიკა. W językach, które przejęły tego typu słowa z łaciny lub greki, często zamiast f występuje ph, np. angielskie physics. To, czy jest dźwięczne, zależy od głosek sąsiednich, np. jest bezdźwięczne w wyrazie ქვეშ (pod), ponieważ sąsiaduje z bezdźwięcznym przydechowym . Z kolei w wyrazie კვამლი (dym), jest dźwięczne, ponieważ sąsiaduje ze spółgłoską zaliczaną co prawda do bezdźwięcznych, ale udźwięcznioną w końcowej fazie artykulacji przez zwarcie krtani. stojące samodzielnie przed samogłoską jest zawsze dźwięczne, np. ველი (pole). Np.:

pod - ქვეშ 
 კვამლი - dym
pole - ველი 
 თქვენ - wy

A teraz o tym jak naprawdę ma się sprawa z ejektywnością dźwięków , , , , , : jeżeli stoją one przed samogłoską, zwarcie krtani faktycznie wystepuje - np. w wyrazie ტანი (tułów). Z kolei przed spółgłoską zwarcie krtani nie występuje - np. w wyrazie ტკბილი (słodki). W pierwszym przypadku jest ejektywne, zaś w drugim ani ani nie są ejektywne. Po prostu nie mają dodatkowych cech artykulacyjnych. Ogólnie można więc powiedzieć, że w przeciwieństwie do , , , , głoski , , , , , są nieprzydechowe. A oto przykłady różnic w artykulacji spółgłosek zwartych bezdźwięcznych "ejektywnych" w zależności od głosek po nich następujących: w wyrazach pierwszych od lewej spółgłoski te są rzeczywiście ejektywne (następuje zwarcie krtani). W drugich wyrazach trudno odróżnić zwarcie krtani od dźwięczności spółgłoski następnej. W trzecich wyrazach (przed spółgłoskami bezdźwięcznymi) przy spółgłoskach tych nie ma ani zwarcia ktrani, ani przydechu:

რირი–პლაზმა–პწკარი 
 usta-plazma-wiersz (linia)
ტანი–ტრანზიტი–ტკბილი 
 tułowie-tranzyt-słodki
კუ–კლდე 
 żółw-skała
კუ–კვლავ 
 żółw-znowu
წამი-წვეთი-წყალი 
 sekunda-kropla-woda
ჭაჭა-ჭრა-ჭკა 
 nerka-cięcie-kawka (gatunek ptaka)
ყავა-ყვავი-მბრწყინავი 
 kawa-kwiat-błyszczący

Następujące ćwiczenie ułatwi nauczenie się wymowy głosek ze zwarciem krtaniowym (i zlikwiduje mit związany z rzekomą trudnością ich artykulacji): po polskich głoskach p, t, k, c, cz należy wypowiedzieć dowolny wyraz zaczynający się na samogłoskę. Między spółgłoską a tym wyrazem nie może być przerwy w wymowie. Co najważniejsze, spółgłoski te mają być artykułowane bez przydechu, a wyraz po spółgłosce ma być wymówiony w taki sposób, w jaki wymawia się go osobno, a więc ze zwarciem krtaniowym, które może znikać w płynnej wymowie po innych wyrazach. Większość Polaków nie uświadamia sobie, że np. w wyrazie auto, przed samogłoską a występuje jeszcze jakiś dźwięk. Zwarcie krtaniowe w języku polskim nie ma statusu samodzielnego dźwięku, jak np. w języku arabskim, jest tylko cechą artykulacyjną samogłoski. Jego występowanie lub brak nie wpływa na zrozumiałość wypowiedzi.

Głoski "nieprzydechowe" zastępują zwykle "normalne" głoski w zapożyczeniach z języków europejskich, np.: ტრაქტატი ((o))(traktat), რესპუბლიკა ((o))(republika). W wyrazach obcych (zwykle pochodzenia łacińskiego lub greckiego), głoskom różnie brzmiącym w różnych językach, odpowiadają gruzińskie głoski przydechowe, np.: რედუქცია ((o)) (pol. redukcja, ang. reduction), მედიცინა ((o)) (pol. medycyna, ang. medicine).
Po szczególnych właściwościach samych spółgłosek gruzińskich, następną osobliwością (Polakom może niezbyt przysparzającą kłopotu) jest częste występowanie zbitek spółgłoskowych, np.: მბრწყინავი (lśniący)((o))(liczba kolejno po sobie następujących spółgłosek może dochodzić do 8, np.: გვფრცქვნი (obierasz nas).
Typowym przykładem początkowych kłopotów jakie może mieć Polak z gruzińskim, jest błędne wymawianie nazwy stolicy Gruzji თბილისი ((o)) jako T i bilisi. Uświadomienie sobie przydechowego charakteru t w tym wyrazie pomaga wymówić go prawidłowo. Podobny problem mają Ugrofinowie z więcej niż jedną spółgłoską na początku wyrazu, np. węgierskie iskola (szkoła). W wyrazie თბილისი mamy do czynienia z innym jeszcze, także osobliwym dla Polaka zjawiskiem: głoska pozostaje w wymowie bezdźwięczna przed dźwięcznym . Inne przykłady tego rodzaju:

powietrze - ჰაერი 
 ჰგავს - jest podobny do
cielak - ხბო 
 კლდე - skała

A oto gruziński odpowiednik polskiego Chrząszcz brzmi w trzcinie: თეთრი ჭრიჭინა თეთრ (თ)რთვილზე თრთოდა, co znaczy Biały świerszcz drżał na białym szronie. Jeszcze jeden "łamaniec" to ბაყაყი წყალში ყიყინებს ((o)), co znaczy Żaba rechocze w  wodzie.

Akcent w języku gruzińskim nie jest wyraźnie zaznaczony i spoczywa na pierwszej sylabie w słowach dwusylabowych i zwykle na trzeciej od końca w słowach przynajmniej trzysylabowych. Tak jak w języku polskim, a inaczej niż w rosyjskim, niewłaściwy akcent nie może spowodować nieporozumienia.

Tak samo, jak w języku polskim, zmianę znaczenia może jednak powodować różna intonacja:
ცოლიანი ვარ. (Jestem żonaty.) (stwierdzenie - intonacja równa)
ცოლიანი ხარ? (Jesteś żonaty?) (pytanie - intonacja wznosząca)

A oto krótki tekst w języku gruzińskim:  ((o)) (wiersz Galaktiona Tabidze zatytułowany "უსიყვარულოდ" ("Bez miłości").

<<< Alfabet i pismo
Indeks
Liczebnik >>>
stat4u