Alfabet, pismo i fonetyka

Alfabet, pismo i fonetyka.

Uwaga:
Klikając na symbol ((o)) można odsłuchać pliki .mp3 z wymową. Odtwarzacz plików audio (np. Winamp lub wtyczka QuickTime), który otworzy się w nowym oknie, można zminimalizować, aby nie przysłaniał tekstu przy kolejnych kliknięciach.
Lektor: Ruben Bardanaszwili

Poniższa tabela przedstawia współczesną wersję alfabetu gruzińskiego, obejmującą 33 znaki. Praktycznie, co w systemach graficznych świata zdarza się niezmiernie rzadko i z czego bardzo dumni są Gruzini, "jednemu dźwiękowi odpowiada jeden znak". Pismo gruzińskie jest fonetyczne, ponieważ zostało stworzone specjalnie na użytek tego właśnie języka. W dalszym ciągu transkrypcja nie będzie używana, aby zmusić Cię Drogi Gościu do szybkiego opanowania pisma gruzińskiego, które nie jest trudne, a do tego miłe w użyciu.

W poniższej tabeli kolumna "Transkrypcja" zawiera stosunkowo często spotykany system notacji głosek gruzińskich za pomocą liter łacińskich i paru znaków pomocniczych autorstwa N. S. Trubeckiego i A. Czikobawy, zaś kolumna "Nazwa litery" zawiera nazwę litery zapisaną klawiaturową reprezentacją czcionki "Arachveulebrivi Thin", używanej na niniejszej stronie (pierwszy znak nazwy jest zawsze trankrypcją odpowiedniej litery według tej konwencji).

Litera mała i duża	Trans- krypcja	Nazwa litery
		an
		ban
		gan
		don
		en
		vin
		zen
		Tan
		in
		kan
		las

Litera mała i duża	Trans- krypcja	Nazwa litery
		man
		nar
		on
		par
		Jan
		rae
		san
		tar
		un
		far
		qan

Litera mała i duża	Trans- krypcja	Nazwa litery
		Ran
		yar
		Sen
		Cin
		can
		Zil
		win
		War
		xan
		jan
		hae

Litery "duże" nie są "duże" w takim sensie, jak w alfabecie łacińskim. Używane są one w napisach, szyldach, tytułach i na tablicach. W tekście używa się liter "małych". Nazwy, nazwiska i imiona także zaczynają się od liter "małych". Poniżej pokazano różnicę między zapisem "dużymi" i "małymi" literami a także pewne warianty liter d, e, z, l, o, r, u, q, W, j (litera o występuje w 2 wariantach). Litery "małe", podobnie jak łacińskie, są trójdzielne (mają część górną, środkową i dolną):

Język gruziński ma 5 samogłosek: a, e, i, o, u, których długość nie odgrywa roli, tak samo jak w języku polskim. Samogłoski te wymawia się praktycznie tak samo jak polskie a, e, i, o, u.

Gruzińskie spółgłoski b, d, g, l, r, m, n, s, z, wymawiane są praktycznie tak samo, jak w języku polskim.

Inaczej, niż w języku polskim (i praktycznie wszystkich językach europejskich), szereg spółgłosek zwartych # bezdźwięcznych podzielony jest w gruzińskim na dwa szeregi: przydechowy i glottalizowany # ejektywny # lub inaczej abruptywny # (ze zwarciem krtani # ). Spółgłoski abruptywne są "półdźwięczne", ponieważ struny głosowe drgają tylko w końcowej fazie ich artykukulacji. Istnieje pogląd, że spółgłoski zwarte dźwięczne w języku gruzińskim tak naprawdę są spółgłoskami nieprzydechowymi # i nieabruptywnymi, zwykle wymawianymi w sposób zbliżony do typowych spółgłosek zwartych dźwięcznych. Poniższe przykłady ilustrują różnice między spółgłoskami zwartymi bezdźwięcznymi przydechowymi (w lewej kolumnie) i "abruptywnymi" (w kolumnie prawej):

kolor feri	((o))	peri piana
tari (rodzaj instrumentu muzycznego) Tari	((o))	tari rączka, uchwyt
wiatr qari	((o))	kari drzwi
niebo ca	((o))	win przed
mój Cemi	((o))	Weneba cwał, galop

Przydechowość występuje w językch europejskich, jednak nie służy ona do odróżniania głosek. Można ją zaobserwować np. w języku niemieckim, a pewnie pod jego wpływem także w wymowie niektórych Polaków. Występuje ona też w żydowskiej wymowie języka polskiego.

Szczegóły dotyczące glottalizacji znajdują się w dalszej części tekstu. ¤

Jedynymi dźwiękami całkiem obcymi dla Polaka są y i R.

R to dźwięczna wersja x (polskiego ch językowego), które w gruzińskim jest odróżniane od h (polskiego h krtaniowego). Przykłady ich wymowy:

noc Rame	((o))	iRimis śmieje się
wół xari	((o))	xidi most
drzewo xe	((o))	haeri powietrze

y to dźwięk tylnojęzykowy (welarny) lub według innych ujęć "zwarty ejektywny języczkowy" # . W momencie jego artykulacji tylna część języka styka się z podniebieniem miękkim (lub języczkiem, zwanym "uvula"), a nie twardym, jak w przypadku artykulacji k lub g. Wymawiany ze zwarciem krtani, z wyjątkiem przypadków omówionych później, które zresztą dotyczą wszystkich głosek abruptywnych:

zaczyna iwyebs

((o))

bayayi żaba

J brzmi jak polskie ż w wyrazie żuraw lub bardziej miękko:

szum JiJini

((o))

JRali rudy

S brzmi jak polskie sz w wyrazie szron lub bardziej miękko:

ty Sen

((o))

TbilisSi w Tbilisi

C i W brzmią pośrednio między polskim ć w wyrazie ćma i cz w wyrazie cztery (pierwsze wymawiane z przydechem, a drugie bez):

my Cven	((o))	CrdiloeTi północ (kierunek świata)
jedz Wam	((o))	Wkua rozum

Z brzmi jak polskie dz w wyrazie dzwon:

sutek ZuZu

((o))

Zviri drogi

j brzmi jak polskie dż w wyrazie dżem lub bardziej miękko:

zdrowie janmrTeloba

((o))

lurji granatowy

v brzmi jak polskie w w wyrazie woda, jak polskie f w wyrazie fala lub też jak polskie ł w wyrazie łan.

W świadomości rodzimego użytkownika języka gruzińskiego f nie istnieje jako samodzielny fonem # . v i f to alofony # (odmiany) tego samego fonemu. Tam, gdzie w wyrazach obcych występuje w języku polskim głoska f, np. w słowie fizyka, w języku gruzińskim występuje f, np. fizika. W językach, które przejęły tego typu słowa z łaciny lub greki, często zamiast f występuje ph, np. angielskie physics. To, czy v jest dźwięczne, zależy od głosek sąsiednich, np. v jest bezdźwięczne w wyrazie qveS (pod), ponieważ sąsiaduje z bezdźwięcznym przydechowym q. Z kolei w wyrazie kvamli (dym), v jest dźwięczne, ponieważ sąsiaduje ze spółgłoską k zaliczaną co prawda do bezdźwięcznych, ale udźwięcznioną w końcowej fazie artykulacji przez zwarcie krtani. v stojące samodzielnie przed samogłoską jest zawsze dźwięczne, np. veli (pole). Np.:

pod qveS	((o))	kvamli dym
pole veli	((o))	Tqven wy

A teraz o tym jak naprawdę ma się sprawa z abruptywnością dźwięków k, p, t, y, w, W: jeżeli stoją one przed samogłoską, zwarcie krtani faktycznie wystepuje - np. w wyrazie tani (tułów). Z kolei przed spółgłoską zwarcie krtani nie występuje - np. w wyrazie tkbili (słodki). W pierwszym przypadku t jest abruptywne, zaś w drugim ani t ani k nie są abruptywne. Po prostu nie mają dodatkowych cech artykulacyjnych. Ogólnie można więc powiedzieć, że w przeciwieństwie do q, f, T, c, C głoski k, p, t, y, w, W są nieprzydechowe. A oto przykłady różnic w artykulacji spółgłosek zwartych bezdźwięcznych "abruptywnych" w zależności od głosek po nich następujących: w wyrazach pierwszych od lewej spółgłoski te są rzeczywiście abruptywne (następuje zwarcie krtani). W drugich wyrazach trudno odróżnić zwarcie krtani od dźwięczności spółgłoski następnej. W trzecich wyrazach (przed spółgłoskami bezdźwięcznymi) przy spółgłoskach tych nie ma ani zwarcia ktrani, ani przydechu:

piri-plazma-pwkari	((o))	usta-plazma-wiersz(linia)
tani-tranziti-tkbili	((o))	tułowie-tranzyt-słodki
ku-klde	((o))	żółw-skała
ku-kvlav	((o))	żółw-znowu
wami-wveTi-wyali	((o))	sekunda-kropla-woda
WaWa-Wra-Wka	((o))	nerka-cięcie-kawka (gatunek ptaka)
yava-yvavi-mbrwyinavi	((o))	kawa-kwiat-błyszczący

Następujące ćwiczenie ułatwi nauczenie się wymowy głosek ze zwarciem krtaniowym (i zlikwiduje mit związany z rzekomą trudnością ich artykulacji): po polskich głoskach p, t, k, c, cz należy wypowiedzieć dowolny wyraz zaczynający się na samogłoskę. Między spółgłoską a tym wyrazem nie może być przerwy w wymowie. Co najważniejsze, spółgłoski te mają być artykułowane bez przydechu, a wyraz po spółgłosce ma być wymówiony w taki sposób, w jaki wymawia się go osobno, a więc ze zwarciem krtaniowym, które może znikać w płynnej wymowie po innych wyrazach. Większość Polaków nie uświadamia sobie, że np. w wyrazie auto, przed samogłoską a występuje jeszcze jakiś dźwięk. Zwarcie krtaniowe w języku polskim nie ma statusu samodzielnego dźwięku, jak np. w języku arabskim, jest tylko cechą artykulacyjną samogłoski. Jego występowanie lub brak nie wpływa na zrozumiałość wypowiedzi.

Głoski "nieprzydechowe" zastępują zwykle "normalne" głoski w zapożyczeniach z języków europejskich, np.: traqtati ((o)) (traktat), respublika ((o)) . W wyrazach obcych (zwykle pochodzenia łacińskiego lub greckiego), głoskom różnie brzmiącym w różnych językach, odpowiadają gruzińskie głoski przydechowe, np.: reduqcia ((o)) (pol. redukcja, ang. reduction), medicina ((o)) (pol. medycyna, ang. medicine).
Po szczególnych właściwościach samych spółgłosek gruzińskich, następną osobliwością (Polakom może niezbyt przysparzającą kłopotu) jest częste występowanie zbitek spółgłoskowych (czasem nawet do 7 spółgłosek bezpośrednio po sobie), np.: mbrwyinavi ((o)).
Typowym przykładem początkowych kłopotów jakie może mieć Polak z gruzińskim, jest błędne wymawianie nazwy stolicy Gruzji Tbilisi ((o)) jako "Tibilisi". Uświadomienie sobie przydechowego charakteru "t" w tym wyrazie pomaga wymówić go prawidłowo. Podobny problem mają Ugrofinowie z więcej niż jedną spółgłoską na początku wyrazu, np. węgierskie "iskola" ("szkoła"). W wyrazie "T'bilisi" mamy do czynienia z innym jeszcze, także osobliwym dla Polaka zjawiskiem: głoska "t'" pozostaje w wymowie bezdźwięczna przed dźwięcznym "b". Inne przykłady tego rodzaju:

powietrze haeri	((o))	hgavs jest podobny do
cielak xbo	((o))	klde skała

A oto gruziński odpowiednik polskiego "Chrząszcz brzmi w trzcinie": TeTri WriWina TeTr (T)rTvilze TrToda, co znaczy Biały świerszcz drżał na białym szronie. Jeszcze jeden "łamaniec" to bayayi wyalSi yiyinebs ((o)), co znaczy Żaba rechocze w wodzie.

Akcent w języku gruzińskim nie jest wyraźnie zaznaczony i tradycyjnie spoczywa na drugiej sylabie od końca w słowach dwusylabowych i trzeciej od końca w słowach przynajmniej trzysylabowych. Ostatnio jednak występuje tendencja do akcentowania drugiej sylaby od końca.

A oto krótki tekst w języku gruzińskim (wiersz Galaktiona Tabidze zatytułowany "usiyvarulod" ("Bez miłości"): ((o))

<<< Wstęp

Indeks

Liczebnik >>>